Đời..

Tự kỷ?

Khi nói đến tri thức năng động, chúng ta có từ viết tắt MESSIER (lộn xộn hơn) hàm ý kỹ năng năng động thường lộn xộn hơn các kỹ năng tĩnh. Tĩnh là những tình huống lý tưởng, mọi việc luôn diễn ra xuôn sẻ đúng dự kiến, chỉ có một câu trả lời, mọi việc trôi chảy, mọi người luôn nói điều đúng, cho bạn cái bạn muốn, luôn yêu bạn dù bạn có làm gì, nhưng trong cuộc sống thực, chúng ta phải đối mặt với

M ultiple – sự muôn hình vạn trạng
E ver changing – thay đổi không ngừng
S imultaneous – nhiều luông thông tin đồng thời
S urprising – những ngạc nhiên, không lường trước
I mperfect – sự không hoàn hảo
E motional – tùy theo cảm xúc
R elative – tính tương đối

thì mới tồn tại được trong thế giới này.

Đây là bức tranh ví dụ về cuộc sống thực (vợ tôi vừa nấu ăn vừa gọi điện thoại, hai con chó tranh giành áo), vẽ nhà tôi đấy, bây giờ nhà tôi không có trẻ con, con tôi thì lớn quá rồi, nhưng cháu thì chưa có.

Multiple – Muôn hình vạn trạng: Không chỉ có một: trong cuộc sống, bạn có nhiều mục tiêu, yêu cầu, vấn đề khiến bạn phải tập trung chú ý. Bạn luôn phải đóng nhiều vai trò. Vừa là cha mẹ, vừa là con, vừa là anh là em, là sếp, là nhân viên tất cả cùng một lúc.

Ever changing – không ngừng thay đổi: Và tất nhiên là thế giới luôn thay đổi, các vấn đề trong cuộc sống thực, các mối quan hệ cá nhân, đối thoại. Trong thế giới đó, bạn luôn phải điều chỉnh để mình luôn đi đúng đường. Có thể ban đầu bạn không chọn được ngay con đường đúng, nhưng sau đó bạn liên tục điều chỉnh để đi đúng đường. Ở đây có ai đã từng đi thuyền buồm chưa? Nếu bạn để ý người cầm lái, bạn sẽ thấy họ liên tục lái cho thuyền chuyển hướng đi, có bao giờ thuyền đi một đường thẳng không? Không. Khi đi thuyền buồm, chẳng bao giờ bạn đi được chính xác một đường đi chuẩn cả. Bạn phải xem gió, dòng chảy, độ sâu, nhiệt độ, quan sát thuyền khác, và liên tục điều chỉnh. Mỗi lần điều chỉnh chưa chắc bạn đã đi hoàn toàn đúng hướng. Trong cuộc sống thực cũng vậy. Với kỹ năng tĩnh, bạn chỉ đúng một đường, cứ thế đến đích, bạn hoàn toàn có thể lập trình.

Simultaneous processing – xử lý nhiều luồng thông tin đồng thời: cùng đồng thời, rất nhiều vấn đề ở đây đây. Người TK không thể xử lý nhiều luồng thông tin cùng lúc từ nhiều kênh. Khi 2 người hội thoại, ngoài lời nói, còn có giọng nói, nét mặt, quan điểm, điệu bộ, ngữ cảnh, tẩt cả hợp nhất lại và nó liên tục thay đổi. Rất phức tạp. Những gì mà chúng ta vẫn đương nhiên xử lý được thật ra là bao gồm rất nhiều thông tin. Khi làm việc với người TK, chúng ta phải giúp họ xây dựng dần dần.

Surprising – Thế giới tất nhiên là đầy rẫy những ngạc nhiên. Thật nực cười nếu bạn cứ chắc là sáng dậy mọi việc sẽ diễn biến đúng như bạn nghĩ. Nhiều việc không mong đợi, thậm chí gây sốc, khó chịu có thể xảy ra. Nhưng bạn chẳng thể vì thế mà gục ngã . Và thường là bạn chẳng được báo trước thay đổi sẽ xảy ra. Nó cứ diễn ra thôi. Các thay đổi không thể hiện ra ngoài nhưng nó tích tụ dần tiềm năng. Đến một độ nào thì nó làm gục ngã cả hệ thống. Nhưng dưới ngưỡng đó thì mọi việc vẫn tạm ổn. Nó như là những giọt nước, tích tụ đến độ nào đó thì làm tràn cốc nước, dẫn đến tình trạng rối loạn. Mà cuộc sống thì thường như vậy. Ví dụ chúng ta có những stress, nó dần dần tích tụ đến một ngưỡng nào đó thì ta gục ngã. Trong một số trường hợp thì ngạc nhiên cũng thích thú. Nhưng phần nhiều thì nó làm người TK bất ổn và họ muốn trốn tránh nó.

Về ngạc nhiên, trong RDI chúng tôi có thuật ngữ là Ngưỡng bất ngờ hiệu quả – Productive Uncertainty. Mọi người đều cần có những điều không chắc thì mới khuyến khích họ tồn tại, phát triển. Nếu quá nhiều bất ngờ thì bạn sẽ bị ngợp. Nếu quá ít bất ngờ thì bạn sẽ trì trệ. Với mỗi chúng ta đều có ngưỡng bất ngờ hiệu quả khiến chúng phải học hỏi, phát triển, tìm tòi. Bất ngờ là những gì chúng ta tạm thời chưa hiểu hết. Nếu không có thách thức như vậy thì sao bạn phát triển được. Nhưng nếu nhiều quá bạn sẽ bị ngợp.

Imperfect – tất nhiên thế giới này không hoàn hảo. Nguồn tài lực của bạn chỉ có hạn, nếu bạn cầu toàn trong mọi việc thì kết cục bạn chẳng làm được gì hoàn chỉnh cả. Bạn sẽ phải luôn tự hỏi mình là thế đã được chưa (good enough)? Khi ký tốc để ghi lại điều gì, tôi nên cố gắng ghi chép lại chi tiết đến mức nào? Ngữ pháp có cần quá chú trọng không? Chữ viết nữa? Có cần phải viết tất cả lời của người phát biểu không hay là tập trung lắng nghe thì có khi lại ghi nhớ được nhiều hơn? Bạn sẽ phải cân nhắc những điều này, tôi gọi đó là sự hoàn hảo không hoàn hảo. Khi bạn thỏa hiệp thì có nghĩa là bạn đang cố gắng đạt được cái tối ưu, đúng không nào? Nếu cứ nhất nhất mọi thứ phải hoàn hảo thì bạn đang tạo ra một thảm họa, nếu bạn cầu toàn về chữ viết và ngữ pháp thì có khi bạn chẳng ghi chép được gì cả.

Hãy nghĩ xem một ngày bạn nhầm lẫn bao nhiêu lần? Tôi đã từng thử làm và tôi nhầm lẫn 2000 lần một ngày. Bạn cần hiểu rằng nhầm lẫn hoàn toàn có thể xảy ra trong thế giới này. Cũng giống như khi mới học lái xe, nhầm lẫn là chuyện khó có thể tránh khỏi.

Emotional – Và tất nhiên là mọi người hành động theo cảm xúc, bạn chẳng thể tách rời nhận thức với cảm xúc.

Hãy cùng xem các vấn đề thực trong cuộc sống:
Bài kiểm tra này học bao nhiêu là vừa? Làm thế nào để biết học đến đâu là vừa? Đó chính là cảm giác/tính “tôi đã sẵn sàng, đã nắm vững các bài”. Khi ai đó nói “Tôi cảm thấy mình đã sẵn sàng”, ý họ là gì? Nếu bạn cứ tách cảm xúc ra khỏi nhận thức thì sẽ rất kỳ cục. Linh cảm/cảm giác mách bảo tôi như vậy. Tôi vẫn luôn hành động như vậy đấy. Khi quyết định về hôn nhân, người ta thường nói con tim mách bảo tôi hãy lấy người này nhưng lý trí lại mách bảo khác. Và bạn đâu thể tách rời hai phần này ra được. Nếu bạn không thể hợp nhất lý trí và xúc cảm với nhau, làm sao bạn có thể quyết định được cho đúng? Tôi biết một người không thể hợp nhất hai thứ này với nhau được. Cô ấy rất ốm, sốt cao, tôi nói chuyện với cô ấy và hỏi tại sao cô không đi bác sỹ. Cô ấy bảo cô ấy không biết ốm từng ấy ngày thì đã đến mức phải đi bác sỹ chưa. Theo cô ấy thì phải ốm 10 ngày mới cần đi bác sỹ. Cô ấy dùng lý trí để quyết định xem có cần khám bác sỹ không. Cô ấy không thể dùng cảm giác để biết xem mình có cần khám bác sỹ không.

Relative – sự tương đối: và tất nhiên mọi sự trên thế giới này chỉ là tương đối thôi. Trong nhiều ngữ cảnh, ý nghĩa của thông tin phụ thuộc và mối tương quan của nó với các thông tin khác. Với một trẻ 4 tuổi thì trẻ 8 tuổi là anh lớn. Bao giờ mình mới cao lớn như anh ấy nhỉ? Bạn sống ở Texas vào những ngày giá rét và chẳng muốn đi ra ngoài, nhưng với người Canada thì chẳng thấm vào đâu. Còn đây là cảnh vật đều vào mùa đông một ở Rangoon và một ở Endinburg. Thật là khác nhau, dù đều là mùa đông.

Nào cũng điểm lại từ viết tắt MESSIER (lộn xộn hơn):
Multiple – Muôn hình vạn trạng,
Ever changing – thay đổi không ngừng,
Simultaneous – Nhiều thứ song song xảy ra,
Surprise – Đầy những bất ngờ,
Imperpect – Không hoàn hảo,
Emotional – bị chi phối bởi cảm xúc/tính,
Relative – Mọi thứ chứ là tương đối.

Đó chính là thế giới thực. Đáng buồn đó chính là những gì mà người TK không thể chấp nhận được. Đó không phải là trắng hay đen. Mọi người có thể nghĩ rằng ai cũng có thể có khó khăn trong việc đối phó với những vấn đề này, nhưng đến mức độ không thể hòa nhập vào cộng đồng thì được coi là rối loạn phổ TK. Có người nói Bill Gates bị TK, nếu vậy tôi ước mình cũng bị TK. Làm thế nào để tôi mắc bệnh này? Có thể tiêm bệnh này cho tôi không? Vì Bill Gates vẫn kết hôn, có con, có được mọi thứ ông ấy muốn. Nếu đó mà là TK thì tôi sẽ xếp hàng xin được TK. Không có lý gì để gọi Bill Gates là TK, đúng không? Chúng ta phải nhìn vào chất lượng cuộc sống của họ thì mới có thể đánh giá được.

Tóm lại, TK là sự khiếm khuyết nghiêm trọng về khả năng học hỏi tri thức năng động. Các bạn đã nắm rõ sự khác biệt giữa tri thức năng động và tri thức tĩnh chưa? Tôi không nói là tri thức tĩnh là không quan trọng. Chỉ có là nếu một người có tri thức năng động và khiếm khuyết về tri thức tĩnh thì cách điều trị sẽ khác hoàn toàn thôi. Cũng có những người vừa TK vừa có vấn đề về thần kinh làm ảnh hưởng đến khả năng học hỏi tri thức tĩnh. Chúng tôi không muốn nói rằng chỉ có tri thức năng động là quan trọng thôi, còn tri thức tĩnh thì không, và ngoài tri thức năng động ra, chúng ta không nên dạy gì nữa. Chúng tôi không nghĩ vậy.

Tuy nhiên nếu bạn nhìn lại trẻ dưới 2 tuổi thì bạn sẽ nhận ra mình không dạy chúng tri thức tĩnh mấy. Bạn dạy chúng tri thức năng động trước để làm nền, rồi dần dần dạy thêm các tri thức tĩnh. Để đến trường được thì phải có những nền tảng về tri thức năng động trước thì mới đi học được. Những khái niệm về sự sẵn sàng là nhằm để chỉ những nền tảng về tri thức năng động ta xây dựng cho trẻ khi ở nhà. Còn đến trường thì tri thức tĩnh sẽ chiếm đại đa số, mà theo ý kiến của riêng tôi, không tốt cho cả trẻ thường. Với trẻ TK thì đó là thảm họa.

9 thoughts on “Tự kỷ?

  1. Mình quan tâm đến chủ đề này được vài năm, nhưng không thực sự nghiên cứu sâu lắm. Bắt nguồn từ việc đọc một quyển truyện “Cái chết bí ẩn của một con chó”.., sau đó mình tìm đọc tài liệu và cố gắng tiếp xúc với các nguồn thông tin để biết rõ hơn về tự kỷ. Cảm ơn Mẹ Cong đã dịch bài này, bản thân mình nghĩ hiểu được người tự kỷ nghĩa là hiểu được về chính mình nữa. Trong cuộc sống này chúng ta không phải là người duy nhất tồn tại.

  2. Những nội dung ở trang Life Art có nhiều phần có thể áp dụng cho các cháu TK lắm. Hy vọng cô Ly sẽ có những hoạt động giúp cả các cháu TK nữa.

    Bài dịch này là một phần trong một tài liệu rất dài. Chắc là cô Ly biết rồi. Nếu chưa thì mẹ cháu sẽ gửi cho cô xem.

    1. Mẹ Cong ơi, Ly đã gửi thư cho ban quản trị trang “tretuky.com” và đã được phản hồi tích cực. Thực tình Ly rất muốn Life Art có thể áp dụng chuyên môn để làm được điều gì đó cho các cháu TK.

      Xin chào ban quản trị

      Cách đây nhiều năm, tôi được tiếp xúc với cuốn sách “Bí ẩn về con chó lúc nửa đêm”, là giọng kể của một cậu bé có chứng tự kỷ, sau đó vì mối quan tâm đến hội chứng này, tôi cũng tự tìm hiểu thêm qua các tài liệu nước ngoài, sách báo, thậm chí các video clip chia sẻ của chính những người tự kỷ trên Youtube.

      Tôi có một niềm tin mạnh mẽ rằng, những người có hội chứng tự kỷ thực tế chỉ là những người có cách giao tiếp khác so với phần đông xã hội, nếu kiên nhẫn và học ngôn ngữ của nhau, chúng ta sẽ không ghê sợ và kỳ thị nhau đến thế.

      Tôi cũng là một thạc sỹ về sử dụng phương pháp sáng tạo trong phát triển con người. Đạo đức nghề nghiệp của tôi bao gồm việc tôn trọng sự phát triển nhân cách của mỗi cá nhân, không gò ép, bó buộc cá nhân đó theo chuẩn mực của xã hội, và công việc của tôi là sử dụng những trò chơi, những bài tập sáng tạo để tạo điều kiện tối đa cho mỗi cá nhân khám phá thế giới của họ. Những đối tượng tham gia các khoá học của tôi bao gồm những người bình thường, những người gặp ức chế, những người bị cô lập hoặc bạo hành về tinh thần, những người trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn..

      Phương pháp mà tôi được đào tạo (tại Anh quốc, trường đại học Winchester) còn được vận dụng một cách chuyên sâu trong trị liệu tâm lý, được gọi là “Drama therapy” (sân khấu trị liệu).
      Tôi cảm nhận được một điểm chung sâu sắc khi đọc các tài liệu về các biện pháp can thiệp với những người tự kỷ, đó là sự đồng cảm, nương theo cách mà những người tự kỷ muốn khám phá và nhìn nhận thế giới của họ.

      Nếu các anh chị không ngần ngại, chúng ta có thể trao đổi thêm và tôi sẵn sàng gặp gỡ một số cháu để cùng giao lưu qua các bài tập.

      Tôi hi vọng có thêm một phương pháp, một nơi để các cháu tự kỷ sinh hoạt và được sống là chính mình và tự tin hoà nhập.

      Trân trọng
      Phan Ý Ly

  3. Ôi, nếu cô đã có lòng thế mẹ cháu thử trình bày một nguyện vọng mẹ cháu ấp ủ từ lâu nhé. Là cô hãy du nhập cái Music Therapy về VN như cô đã từng làm với Salsa đi.

    Cong hưởng ứng rất tốt với âm nhạc. Mẹ Cong tin là Music Therapy rất tốt cho Cong và số động các cháu TK. Mẹ cháu đã cố gắng du nhập nó mà đang khó khăn ở nhân sự: tìm một ai biết về nhạc lý căn bản mà lại học về tâm lý ở VN quá khó luôn. http://games4cong.blogspot.com/2009/12/tri-lieu-am-nhac-va-tre-tk_28.html

    Vụ drama therapy mẹ cháu mới biết đến gần đây ở trang này http://autismgames.blogspot.com/search/label/acting%20classes, nhưng chỉ lớt phớt thôi.

    Ước gì các cháu TK có một nơi hoạt động ngoại khóa cuối tuần với music và drama therapy. Như vậy bố mẹ cũng thực sự được nghỉ ngơi sau cả một tuần sống cuộc sống của đứa con đặc biệt.

    Chúc cô đạt được mọi ước mơ.

  4. Hôm qua mẹ cháu đánh cho cô cái còm rất dài mà nó biến đi đâu mất rồi.

    Mẹ cháu muốn trình bày tý với cô. Viết email cho cô được không?

  5. Mình không hiểu sao comment của Mẹ Cong lại “bị” đưa vào moderation, mình vừa phải approve comment mới xuất hiện được. Có lẽ là do Mẹ Cong cung cấp đường link. Mình đã kiểm tra chức năng kiểm duyệt nhưng không thấy chỗ nào can thiệp được.

    Về music therapy, ở Việt nam mình biết có Paul Zetter (từng là giám đốc nghệ thuật của Hội đồng Anh) là nghệ sỹ dương cầm và chuyên về music therapy. Hiện nay anh Paul Zetter cũng đang hoạt động trong lĩnh vực sử dụng phương pháp sáng tạo để phát triển cộng đồng. Bạn có thể email anh ấy ở paulzetter@gmail.com.

    Mặc dù mình có background về tâm lý học và tốt nghiệp thạc sỹ về sử dụng nghệ thuật để phát triển con người, mình cũng không dám khoác tên “therapy” để mô tả công việc của mình. Bởi vì công việc mang tính điều trị rất khác, đòi hỏi can thiệp sâu và cần cẩn trọng. Tuy vậy như mình quan sát, cũng khó có một ranh giới cụ thể để phân biệt đâu là một workshop để giúp khám phá, và đâu là therapy..

    Tuy nhiên art therapy và drama therapy là một quan tâm và nghiên cứu của mình. Bản thân công việc của mình khi làm việc với những đối tượng khác nhau cũng cần có những điều chỉnh cho phù hợp với mỗi đối tượng. Với trẻ TK mình và Life Art sẽ cần học hỏi, giao lưu và quan sát nhiều để từ đó có được những session với nhịp độ và bài tập phù hợp với người tham gia.

    Email của mình là phanyly@gmail.com

  6. Chị ơi cho em hỏi: trẻ bị tăng động giảm chú ý có thể tham gia các khóa học dành cho trẻ tự kỷ được không?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s